So kyk ons terug in Saldanha se verlede

Deur my navorsing oor die geskiedenis van Saldanha het ek verskeie stories ondek. Hier deel ek n paar van die stories.

SALDANHA HISTORY

Doc’s Cave/ Doctors Hole 

Baie mense weet nie eers van die plek nie, vir die wat daarvan weet, staan dit bekend as ”Doctors Hole” of “Doc’s Cave”. En dit gaan oor n man of dalk n dokter wat hier in die grot gewoon het. Wel ”Doctors Hole” of “Doc’s Cave” wie weet, dalk was die man se naam Doc en dit het niks met n dokter te doen nie of dalk was hy n dokter. Verskillende afleidings was al gemaak en dit is waarom daar n paar stories omtrent hierdie plek is, want sien die mense met die regte storie is al lank nie meer met ons nie. Die wat van die plek weet, wonder wat die ware storie is wat hier in die 1800’s in ons baai afgespeel het.

Die een storie is dat daar n Ierse man gedurende 1845 in die grot woonagtig was maar niemand het hom geken nie, hulle het net geweet van hom. Dit was gedurende die “White Gold rush”. “White Gold” was die guano (voel mis) wat in daardie tyd van Malgas eiland ge-oes was. Almal wou n geldjie maak, maar hierdie guano het tot onmin gelei waar mense beseer was en ook siek geword het. So word dit dan vertel dat hierdie man wat in die grot gewoon het, verskeie goed verkoop het en homself “Doc” genoem het. Die mense het aangeneem dat hy moontlik n dokter kon wees, want onder die goedere wat hy verkoop het, was ook medisyne. Sommige beweer dat dit bloot alkohol was wat hy verkoop het.

Maar dan is daar die storie van Ton Muller. Haar nooiensvan was Otto. Sy  vertel dat as die jong mense beter na die ou mense se stories geluister het, sou hulle vandag baie meer geweet het van ons geskiedenis.

Sy vertel dat haar mense reeds al van outyds in Saldanha nes geskop het, maar met die tyd en ouderdom het hulle ook baie van geskiedenis vergeet. Sy vertel dat haar Groot ouma hier in Saldanha in 1837 gebore was, haar Oupa in 1864 en haar moeder in 1898. Hulle is dus ou “stock”.  Sy vertel dat tussen 1870 en 1880 wou die regering Saldanha gebruik om n kwarantyn kamp te vestig vir mense wat pokke gehad het.  Wat sy ook kan onthou was die storie wat haar ma hulle vertel het en dit was dat daar n Britse skip met siek bemanning aan boord (pokke) was en hulle is geweier om in Tafelbaai anker te kom gooi uit vrees vir n pokke epidemie. Omdat Saldanha al daardie tyd as n veilige hawe beskou was, was die skip daarheen gestuur.

Daar het hulle anker gegooi en so is die siekes saam met die skeepsdokter dan met roeibootjies na die land geroei. Vandaar is hulle begelei deur die skeepsdokter na n grot nie ver van die wal nie, vir behandeling. Kos en klere is gereeld naby die grot neergesit deur die plaaslike boere in die omgewing aangesien die skip etlike maande voor anker gele het.

Almal het op die einde oorleef en na baie maande kon die skip hul tog terug aanpak huistoe. Nadat die skip geseil het, het van die nuuskierige mense ondersoek gaan instel na die grot.

Ton onthou goed dat haar ma haar vertel het dat die dak van die grot swart gerook was van die vure wat daar binne gemaak was. Sy vertel ook dat haar ouma baie van die goed wat agter gelaat was self gesien het. Daar was byvoorbeeld mooi koper en yster implemente wat deur sparre vasgedruk was in die dak en teen die muur. Daar was ook goed soos potlepels, silwer messe en vurke en vuurmaak gereedskap en nog vele meer.

Die ou mense van daardie tyd wou dit nie verwyder nie uit vrees vir kieme en later het hulle ook gereken dat dit geskiedenis was en so moet behoue bly. Maar met die tyd het die inheemse bevolking egter alles weggedra.

Vandag is net die grot nog daar en die tekens van die swart gerookte dak. En so met die verloop van tyd weet niemand meer op die stryd van oorlewing wat daar plaasgevind het nie.

Doctors hole of Doc’s cave soos dit vandag lyk.

_dsc0007    _dsc0004

 

KLIPVLEI

Agter Klipvlei was die plaas wat vandag die SAS SALDANHA Natuur Reservaat is.

MY LEWE OP KLIPVLEI SOOS VERTEL DEUR JAMES SADIE

_dsc0972    agter-klipvlei    voor-klipvlei begrafnis-oupa-hermanus-sadie    copy-of-klipvlei1_1

 Ek, Jacobus Nicolaas Sadie (James) en my tweelingsuster, Maria Petronella naby Saldanha. Die doopfoto’s in my besit is almal by die ou plaashuis geneem. Dis nou die huis aan die regterkant as ’n mens vanaf die voorkant van die huis in die rigting van die koppie kyk. Van dié ou plaashuis kan ek nie veel onthou nie. My ouma, dis nou my pa se ma, het in die plaashuis aan die linkerkant gewoon. As my geheue my nie in die steek laat nie het oom Baas, my pa se oudste broer, en tant Let, met hulle vier dogters saam met my ouma in daardie huis gewoon.

Ek skat dat ek tussen drie en vier jaar oud moes wees toe ouma na die toringhuisie (Vingerhoedjie) in Saldanha getrek het. Ons het toe oorgetrek na die linkerkantse huis. Oom Jan en tant Mienie Rabe met hulle twee seuns, Willem, en die jonger Manus, het in die ou huis ingetrek. Ek kan onthou hoe ek en Manus by die ashoop tussen die twee huise met ons karretjies gespeel het. Die ashoop was gebruik om die as van die koolstowe weg te gooi Die plaas was deel van die oorspronklike plaas Kreefbaai in Wyk St. Helenabaai en sovêr ek kon vasstel het dit vroeër aan ene P. J. Van der Westhuizen behoort. In die 1878 kieserslys was dit reeds bekend as Klipvlei en die eiendom van my oupagrootjie Frederick Albertus Sadie. Ek is nie seker of hy in die agterste plaashuis (Agter Klipvlei) of in die regterkantse voorste huis gebly het nie. Die linkerkantse huis het toe nog nie bestaan nie. Na sy dood op 9 September 1903 het sy oudste seun, ook Frederik Albertus moontlik op Agter-Klipvlei geboer. Volgens wat ek van pa gehoor het, het my oupa se tweelingbroer, Albertus Jacobus, op die voorste plaas geboer en oupa Hermanus Izak Johannes het ‘n kalkbrandery op Noordbaai bedryf. Die kalk is met ‘n “Kotter” by Noordbaai opgelaai en na Kaapstad geneem. Die ander broer, Coenraad Hendrik was ook op die plaas maar ek weet nie watter rol hy gespeel het nie. Ek weet wel dat hy ook op die plaas aan ‘n hartaanval oorlede is en ook daar begrawe is. Die ander broer Frans Hendrik het op Kalkrug geboer. Ek is nie seker waar hy begrawe is nie. Ek het dokumente in die Kaapse argiewe opgespoor waarin my Oupa Hermanus, sy broer Coenraad en ander broer Frans in Desember 1908 gesamentlik ‘n verband geregistreer het vir die plase Klipvlei Subdevisie1, Klipvlei Subdevisie 2 en Kalkrug. Frans het op Kalkrug gebly. Volgens my pa het Oupa die plaashuis aan die linkerkant op die foto laat bou, moontlik kort na die registrasie van die verband. Vir daardie jare was die huis nogal modern gebou, met mooi houtkaste in die kombuis. Die soldertrap was in die kombuis, ook die trap gebou. Die houtbalke was balke van die soldervloer was baie mooi en die veertien vertrek

huis het selfs plankvloere gehad, behalwe vir die kombuis. My oupa het die boerdery oorgeneem nadat sy broer oorlede is.  Wanneer presies hulle die plaas verloor het weet ek nie. Hulle het dit daarna by SANTAM gehuur. Volgens my pa het Oupa die plaas verloor nadat hy vir iemand borg geteken het. Na Oupa se dood in 1930 moes my pa met die boerdery voortgaan. Daar is hoofsaaklik geboer met graan, beeste en skape. Die saailande het vanaf die see gestrek tot teen die hange van Noordbaai se kop verby Noordbaai tot agter by Baviaansberg.

Daardie jare (dertigers) was boerdery harde werk. Daar was nie trekkers nie en daar is van spanne muile (aan Weskus bekend as esels), met twee perde voor om hulle te lei, gebruik gemaak om die plaasimplemente te trek. Die kraalmis is met bokwaens na die landerye aangery en in hopies afgelaai en daarna met vurke versprei om die hele saailand te dek. Dit is dan met ’n vyfskaar ploeg ingeploeg. Die boer moes self agter die ploegstert loop, met ’n touleier voor. Met saaityd is die saad is in ’n saaisak oor die skouer gedra terwyl die boer die saad egalig oor die land gestrooi het. Daarna moes die hele land ge-eg word. Oestyd moes die snymasjien, wat ook deur ’n span muile getrek word, gebruik word om die graan te sny, van vroegmôre tot die aand. Gelukkig het hulle darem al selfbinders gehad wat die graan in gerwe gebind het. ’n Span moes agternaloop en die gerwe in hope pak sodat die waens, met hoë lere voor en agter om ’n hoë vrag te laai, dit later kon oplaai en na ’n sentrale punt naby die plaashuis ry om

in miede gepak te word. Later is dit met ’n dorsmasjien gedors. Daar was twee grondpaadjies na Saldanha, een reg deur die panne, verby die Kanaries (lokasie). Die panne is fyn wit kleierige grond wat in laagliggende dele gevorm is en was nie geskik vir boerdery nie. Die eerste blanke persoon op hierdie pad na die dorp, se huis was dié van oom Jannie Coetzee, net onder Baviaanskop naby die dorpie. As jy vandaar met die grondpaadjie links van die kop aangehou het, het dit by die ou Hoedjiesbaai hotel by die hoofstraat aangesluit. Die ander paadjie na die dorpie het links van die plaashuise in die rigting van Kalkrug (die plaashuis is onlangs afgebreek) verbygegaan, waarvandaan dit net regs van die stasie verbygeloop het Ons het van Kalkrug af met ’n voetpaadjie kortpad deur ’n spoorweg-swaaihek, wat met ’n ketting en ’n paal kontrepsie outomaties toemaak, oor die treinspoor na die skool geloop. Die lyndraad wat die twee gedeeltes van Klipvlei geskei het, het tussen die twee plaashuise deurgeloop met ’n hek naby die perdestalle en skaapkraal. Die skuur waar die beeste gemelk is en die waenhuis waarin die snymasjien, ploeë, perdekar, waterkar, skotskar en ander plaasimplemente gestoor is, was vêrder na links as jy na die plaashuis kyk. Die begraafplaas was ook aan daardie kant van die plaashuise, feitlik in lyn met die plaashuise. Nadat ons die plaas, wat deur die weermag oorgeneem is, aan die einde van 1942 verlaat het, is al die geboue afgebreek. Die perdestalle was in die pad van die treinspoor wat na ’n magasyn aangelê is. Die spoorlyn was reeds in aanbou terwyl ons daar gewoon het en het voor die stalle tot stilstand gekom totdat ons die plaas verlaat het. Die Plaaskerkhof is byna in 1948 platgestoot toe die Militêre owerhede ’n pad daardeur wou bou. Iemand het my pa daarvan in kennis gestel en hy het dadelik ’n telegram aan die destydse minister van Verdediging, F. C. Erasmus, gestuur om dit onder sy aandag te bring. Hy het opdrag gegee dat die werk aan die pad onmiddellik gestaak word en ook ’n onderneming gegee dat die Departement Publieke Werke (D.P.W) ’n draadheining om die kerkhof sou span en die kerkhof in stand sal hou. Toe ek dit laas besoek het (’n paar jaar gelede) het hulle nog hulle woord gestand gedoen, maar ongelukkig drie grafstene heeltemal wit geverf, met die gevolg dat dit nie meer moontlik is om die besonderhede op die stene te lees nie. Daar is ’n paar grafte wat met kalkklippe toegebou is maar daar is geen inskripsies om aan te toon wie daar begrawe is nie.

Ek vermoed dat die dubbelgraf dié van Oupa se broer Coenraad en sy vrou is. Dit is nogal jammer dat my ouma en oupa nie in dieselfde kerkhof begrawe is nie. Sy is eers twee-en-twintig jaar later oorlede en is in Vredenburg begrawe.

Op die voordeur was daar ’n koper bordjie met die plaas se naam, Klipvlei, daarop uitgedruk. Die naambordjie is gemaak deur my oom, John Booysen, wat vroeër die hoof van die tweeonderwyser skooltjie op Saldanha was. Hy was onder meer ’n hout- en metaalwerk onderwyser. Hy is later met my pa se jongste suster, Nance, getroud. Die naambordjie is al wat oorgebly het van die ou plaashuis en is vandag steeds in my besit. Die naam Klipvlei is ’n goeie beskrywing van die plaas vanweë die baie graniet klippe en die vleiagtige laer gedeeltes van die plaas. In die reënseisoen was daar heelwat vleie met water, wat in die somer droog was en ’n wit klei lagie (panne) agtergelaat het. As kinders het my broer Herman en ek dikwels in die reënseisoen op hierdie vlak vleie met ’n sink krip geroei. Dit was nogal ’n kuns om die krip op die water te balanseer en ons het dikwels gekantel en in die water beland. Aangesien die water baie vlak was, het dit nie enige gevaar vir ons ingehou nie. Ek is nie seker nie, maar ek verbeel my Willem en Manus Rabe het soms ook saam met ons geroei. Ons het gewoonlik naby die huis gespeel, maar daar was tye wat ons teen die kop agter die huis opgeloop en daar gespeel het. Net bokant die begraafplaas is daar twee groot rotse wat teen mekaar lê en ’n skeur vorm wat groot genoeg was vir kinders om daar in te stap. Daar was ’n nastergal bossie en ons het die ryp, pers bessies geëet. Die ander speelplek was Tiengklip. Hierdie

klip het ’n uitsteek punt na voor en as jy daarteen tik met ’n ander klip, maak dit ’n helder tienggeluid. Verder regs is Slangklip. Hierdie groot rots lê bo-op ’n ander een wat feitlik gelyk met die grond is en vorm ’n diep donker skeur. Ons het as kinders ’n spieëltjie geneem en dan die sonlig daarin weerkaats. Jy kon dan die slange sien waar hulle in die donkerte skuilhou. Een van die ander diertjies wat volop en oral op die rotse te sien was, was die koggelmanders (klipsalmanders) wat in die son op die granietrotse lê en braai het. Op baie warm dae is ons toegelaat om op Noordbaai (ons naaste strand op die plaas) te gaan

swem. Dit was so veilig in daardie dae dat ons ouers ons sonder enige vrees op ons eie kon stuur. Ons het dan al spelende, verby Muishondklip, tot by die swemplek met sy ysig koue water gestap. Daar is ’n pragtige wit sandstrand agter die duine, maar ons het verkies om in daardie dae se swemdrag – die seuns se swemklere het ook bostukke gehad, nou nie tweestuk nie – tussen die

rotspoele in die helder vlakwater te speel; nie swem nie. Nie een van ons kon ooit ordentlik swem nie. Ons ander speelplek was by die kafhope. Daar kon ons teen die kafhoop, wat met ’n laag strooi bedek was om dit droog te hou of om te verhoed dat die wind die kaf wegwaai, afseil. Dit was ’n baie lekker speelplek, maar omdat die kaf van onder af uitgewerk word vir kooigoed vir die perde, kon dit ook baie gevaarlik wees. As so ’n uitgeholde kafhoop op jou sou inmekaarstort kon jy maklik versmoor. Die weglê hoenders het ook hulle eiers daar gelê. Aangesien die naaste dokter daardie jare op Vredenburg was en daar van perde en perdekarre gebruik gemaak is as vervoer, was ons nogal baie afhanklik van plante en ander boererate om ons gesond te hou. Ek was vir die eerste keer by ’n dokter toe ek my arm gebreek het in standerd drie.

Verder het ons ouers ons self gedokter. Gifbol is ’n plant met breë plat blare wat teen die grond groei. Onder die grond is daar ’n groot uivormige bol, baie groter as ’n ui. Die bol het bestaan uit ’n kern met ’n vliesagtige laag aan die buitekant net soos in ’n ui. Die bol is uitgegrawe en gedroog voordat dit gebruik is. Hierdie lae is afgeskil en is op enige seerplek gesit en met ’n verband vasgebind om al die kwaad uit te trek. ’n Mens kon behoorlik voel hoe dit die ontsteking uit die wond of seer trek. Behalwe die gifbol is daar ook gebruik gemaak van ’n mengsel van blouseep en suiker om die pit in pitswere en neënoog sere te trek. Hierdie sere het algemeen voorgekom in my kinderdae. Dit kon seker te wyte wees aan een of ander tekort in ons dieet. Kattekruie, wat ook redelik maklik in die veld gevind kon word, is in water gekook om ’n ekstrak te vorm en is gebruik vir verkoues of enige siekte wat die lugweë versper het. Die melkbos se wit melk is op vratjies gesmeer en die mense het vas geglo dat die vratjie sal afval na ’n tydjie se behandeling. Ek verstaan dat die melkbos se melk nogal giftig is. Jy moet dit dus nie deur die mond inneem nie. Daar is ook baie gebruik gemaak van die klein botteltjies Hollandse medisynes, wat vandag nog in die winkels te koop is. Ons praat hier van harlemensis, harmansdrup, lewensessens, staaldruppels, borsdruppels en so meer. Kasterolie was natuurlik die gunsteling om jou bloed

“skoon te maak”. Die bloubottel is gereeld aan die begin van skoolvakansies nadergetrek. Ek dink dit is loshande die onaangenaamste van alle medisynes.

As kinders het ons ook graag bessies van doringbosse geëet. Hierdie tipe doringboompie, meer die grootte van ’n groterige struik, met pragtige rooi of oranje bessies was volop op die plaas en ons kinders het die bessies sommer van die boompies af geët. Ongelukkig was daar dikwels wurmpies in die bessies. Tant Let het baie lekker konfyt van hierdie mooi rooi en oranje bessies gekook.

Een van die groot probleme aan daardie deel van die Weskus was die groot skaarste aan water. Vars reënwater is vanaf die huise se dakke na ondergrondse watertenks gelei vir huisgebruik. Gedurende die winter het dit baie gereeld gereën. Soms kon dit vir feitlik twee weke aaneen reën en dan was water volop. Ongelukkig kon die ondergrondse watertenks net ’n sekere hoeveelheid water neem en baie kosbare water gaan daarna verlore. Omdat dit in die somer feitlik nooit reën nie moet daar baie spaarsaam met die tenk se water gewerk word sodat dit tot die volgende reënseisoen kan hou. Wanneer die watervoorraad begin laag raak, is die water met ’n waterkar vanaf ’n put aangery. Ongelukkig was die putwater baie brak en kon dit net gebruik word vir skottelgoed was en so meer. As die reën te lank talm om te kom, moes ons maar noodgedwonge die brak water drink. Die diere het heeljaar putwater gebruik en was gewoond daaraan. Die water is met ’n emmer uit die put geskep en dan met ’n ingeboude tregter in die groot wynvat op die waterkar gegooi. Hierdie proses kon maklik ’n uur of twee duur. Die vat het in sy lengte op die kar se bak gelê en is met hoepels vasgetrek om dit stewig in posisie te hou. Dit is deur twee muile of perde getrek. Die waterkar het gewoonlik nie ’n kraan gehad nie, die uitlaat is met ’n houtprop toegemaak. Die kar is dan so na as moontlik aan die kombuis staangemaak, sodat die water dan met ’n emmer na die kombuis gedra kon word soos benodig.

Dit was nogal ’n kuns om die emmer onder die uitlaatgat te hou, die prop dan los te wikkel en weer vinnig die prop terug te druk as die emmer vol is. Daar mag niks van hierdie water verlore gegaan het nie omdat dit ’n groot werk was om dit aan te ry. My pa het sy plaaswerkers baie goed behandel. Ek het nooit gesien dat hy sy plaaswerkers slaan of hardhandig behandel het nie. Hulle het wel die dopstelsel gehad maar so vêr ek kan onthou het hulle nie drank in die oggend voor werktyd gekry nie. In die laat namiddag, na werktyd, het elke manlike werker vir sy dop nadergestaan (uitgeholde afgesaagde beeshoring) en elkeen het slegs sy enkele dop vaaljapie gekry. Dit was ongelukkig nodig omdat hulle nie vir ’n boer sou werk as hy nie vir hulle dop gee nie. Ek onthou dat slegs een manlike en een vroulike werker op die plaas ’n drankprobleem gehad het. As kinders is ons geleer om die plaaswerkers te respekteer. Die benaming Outa en Aia was met die grootste respek gebruik. Ons sou hulle nooit net op die naam noem of onbeskof met hulle wees nie. Outa Frederik was een van die werkers wat nog vir my oupa gewerk het. Hy was ’n netjiese werker wat nooit enige probleme gegee het nie. Ek kan nie onthou of hy ’n vrou gehad het nie en as hy getroud was of sy vrou vir ons gewerk het nie. My pa het my vertel dat sy pa dikwels vir outa Frederik gestuur het om gou ’n paar vissies vir aandete te gaan vang. Hy het presies geweet waar om in te gooi en het nooit met leë hande teruggekeer nie, want vis was volop. Dit was ook nie ’n probleem om kreef uit te haal nie. Jy kon hulle sommer in die vlakwater onder die rotse uithaal. Omdat daar in daardie jare nie ys- en vrieskaste was nie, het mense net genoeg vir hulle daaglikse behoeftes uitgehaal. Kreef was ook nie eintlik as ’n lekkerny beskou nie. Outa Krisjan Lootring, seker afgelei van Lottering, was ’n bietjie van ’n probleem. Hy was baie lief vir sy drank en dit het ook gebeur dat hy op ’n keer by die wynkelder met die vat vaaljapie ingebreek het. Dit was nie ’n probleem om die inbreker te vang nie, want dié het gewoonlik gedrink totdat hy nie meer kon nie, en dan net daar bly lê. Hy was nogtans ’n goeie werker en het by my pa bly werk totdat ons die plaas verlaat het. Hy was getroud met aia Katrina wat by my ma in die huis gewerk het. Hulle het in ’n huisie onderkant die plaashuis, naby die panne gebly. Hulle seuntjie, Haasbroek, was omtrent my ouderdom en ons twee was baie lekker speelmaats. Ons het vir ure in die melkskuur paadjies in die droë beesmis gemaak en met my karretjies gespeel. Behalwe die karretjies het ons bees- of perde kakebene gebruik as waens. Die kakebeen is dan vol kamtige gerwe, wat ons van gras gemaak het, gelaai en met ’n masjientou gesleep tot by plek waar ons ’n mied gepak het. Die Weskus is baie geskik vir gemengde boerdery. My pa het ’n hele aantal beeste en ongeveer honderd skape gehad, plus ’n paar varke en ’n klompie hoenders en eende. Die beeste en skape het op die braaklande en stoppellande gewei nadat die graan afgesny is. Die skape is in die oggend deur die skaapwagter, met sy bladsak met sy ete en drinkgoedjies, die veld ingeneem om te wei. Ek dink outa Krisjan was die skaapwagter. Dit was ook sy werk om te sorg dat die skape na die waterdrinkplek by die put geneem word om water te drink voordat hulle saans in die skaapkraal gejaag word. Teen die aand word die beeste na die melkskuur aangejaag, waar elkeen presies geweet het waar sy staanplek by die krip met voer was.

’n Riem word om die horings gespan en by die staanplek vasgemaak terwyl die beeste hulle beurt afwag om gemelk te word. Alles word op ’n baie rustige manier gedoen want ’n koei wat gespanne is sak nie maklik nie. Die melker span die koei sodat sy nie miskien die melkemmer om kan skop nie. Hy sit op sy lae bankie met die kop teen die koei se lies en nou-nou spuit die melk in helderwit strale in die emmer om ’n dik laag skuim op die oppervlak te laat. So nou en dan swaai die stert om ’n lastige vlieg weg te piets en die melker kry gewoonlik ook ’n hou met die stert se kwas teen sy kop. Ons het soms met melktyd langs die melker gaan staan sodat hy ’n straaltjie van die lekker vars melk in jou oop mond kon spuit. Die emmers vol melk is deur ’n doek gegooi om enige vuiligheid wat daarin beland het terug te hou, voordat dit in die roomafskeier (ons het dit die sepperyter genoem) se boonste bak gegooi is. Dan is die roomafskeier se slinger egalig gedraai, totdat die klokkie aan die slinger met ’n egalige ritme lui en daarna is die melkkraantjie oopgedraai. Draai jy te vinnig, bly daar van die room agter in die melk, draai jy dit te stadig, is daar melk in die room. Die room is dan van ’n laer graad en die boer kry minder geld. Die afskeier het twee tuite, een waar die afgeroomde melk in ’n emmer opgevang word en die ander waar die dun straaltjie room opgevang word. Die afgeroomde melk wat oorbly nadat die werkers hulle deel gekry het, is vir die paar varke gevoer. ’n Deel van die room is gehou om te karring vir botter. Die res van die room is in roomkanne per trein na Darling Creamery gestuur. Die leë kan is teruggestuur met ’n kaartjie in die kan, wat die graad (bottervet gehalte) aangedui het. Die room wat gehou is vir eie gebruik is in ’n karring gegooi wat bestaan het uit ’n vier gelling paraffienblik met ’n hout deksel wat stewig op die blik gepas het. In die middel van die deksel was

’n gat waardeur ’n lang besemsteel, met ses dwars vingers aan die punt, op en af beweeg is totdat die botter gevorm is. Die karringmelk, vir baie mense ’n lekkerny, is dan afgegooi en die botter is in ’n emalje skottel gesit. Dit word daarna met ’n hout botterspaan met gleufies gedruk totdat al die melk uit is. As die botter in die winkel verkoop is, was dit netjies in ’n reghoekige houtvorm saamgepers en die blok is in spesiale waspapier, met die boer se naam daarop, toegedraai. As ’n boer bekend was vir sy lekker botter, het die kliënte gewoonlik gevra vir sy botter. Daar is ook niks lekkerder as ’n dik sny warm plaasbrood, vars uit die oond, met plaasbotter of lekker loperige varkvet daarop nie. Smeer dit dan nog met lekker “Lyles” gouestroop en jy eet soos ’n koning. ’n Ander baie bedrywige tyd op die plaas was skeertyd. Die skape is in die kraal gehou en ’n paar skeerders met skaapskêre is gebruik om die skape te skeer. ’n Swak skeerder het dikwels die skape raak gesny sodat daar duidelike bloedkolle sigbaar was. Deesdae word daar meestal van elektriese skêre gebruik gemaak om die skape te skeer. Die wol word dan in groot bale gepers om verkoop te word. My pa het my vertel dat hy gedurende die depressiejare slegs ’n trippens (tweeen-‘ n-half sent) vir ’n pond wol gekry het. Die pluimveeboerdery was gewoonlik die plaasvrou se afdeling. Sy het gesorg, met behulp van die kinders, dat die hoenders en ander pluimvee elke oggend vars water kry en genoeg kos om hulle goed te laat lê. Die broeis henne is dan op ’n klompie eiers op ’n nes gesit om te broei.

Die kuikens met hulle donsige lyfies is met groot deernis en liefde versorg, want hulle was die toekomstige eier verskaffers. Daar was natuurlik heelwat vyande (predatore) wat jag gemaak het op die kuikens. As die hen ’n valk gewaar het, het sy onmiddellik die kuikens onder haar vlerke bymekaargeskraap om hulle te beskerm. Die hoenderkampie moes dig genoeg wees om al die ongewenstes uit te hou. Persoonlik dink ek dat dorstyd vir die graanboer ’n hoogtepunt van sy jaarlikse werkrooster is. Dis die tyd dat hy die beloning ontvang vir al die harde werk wat gedurende die jaar ingesit is om die grond voor te berei vir saaityd. As dit ’n goeie jaar was, kan hy breed glimlag, maar soms kry hy maar ook sy misoes en moet hy tevrede wees met ’n skraal beloning vir al sy moeite. Ek het reeds vertel van die gerwe wat naby die huis in miede gepak is, gewoonlik op ’n plek wat so gelyk as moontlik is. Die miede word ook so gepak dat die dorsmasjien tussen twee miede kan staan, met die vensters regoor die dorsbak. Die vensters is ’n staanplek wat gelyk of net hoër as die dorsbak is, sodat die man wat daar staan gemaklik die gerwe na die voerman op die dorsbak kan gooi met sy tweetandvurk. Die mied is dan verder baie hoër as die venster se vlak gepak en die man bo-op die mied gooi die gerwe na onder in die venster. Hierdie proses duur van ligdag tot skemer vanaand, want die eienaar van die dorsmasjien trek van een plaas na die ander om te dors. Daar word ’n paar dae voor die tyd gereed gemaak vir die aankoms van die dorsmasjien. Gedurende dorstyd sal daar ’n hele paar ekstra monde wees om te voed en die boer moet sorg dat daar genoeg kos vir almal is. Daar word ’n vark en ’n bees geslag, en my pa se tante, tant Mynie van der Westhuizen van Saldanha, word spesiaal op die dorp gehaal om te help met die verwerking van al die vleis. Sy was bekend as ’n bobaas worsmaker. Niks gaan verlore nie. Ek onthou die heerlike sult (brawn) wat van die kloutjies en ander dele gemaak is en in groot blokke gesny is. Daar moes elke dag vir al die werkers brood gebak word in die groot bakoond. As ek reg onthou het die dorstyd ongeveer twee weke geduur; ’n baie bedrywige tyd op die plaas. In daardie jare was daar slegs ’n paar dorsmasjiene in die gebied waar ons geboer het. My pa het gebruik gemaak van oom Hentas Ehlers (vêrlangse familie) van die plaas Oranjevlei se dorsmasjien. Hy was ook verantwoordelik vir die opstel en instandhouding van die masjien. Die masjien sowel as die trekker wat die masjien gesleep het, het ysterwiele gehad. Die trekker moes die dorsmasjien aandryf met ’n lang breë band wat tussen die masjien en die trekker gespan is. Die trekker se aandryf wiel en die wiel op die masjien moes presies in lyn wees en die afstand tussen die twee moes so wees dat die band nie te slap of te styf was nie. Daar was ’n twist in die band sodat dit gelyk het asof dit in die middel teen mekaar skuur. Die oggend wat die dorsmasjien sou opdaag, was daar groot opgewondenheid op die plaas. Almal se oë was gevestig op die hoogtetjie by Kalkrug om te sien wanneer die ou trekker met sy yster kapperwiele sy neus teen die hoogte uitstoot. Dit was ’n baie stadige prosessie want met die ysterwiele sonder ’n veerstelsel moes daar baie stadig oor die ongelykhede in die tweespoor plaaspaadjie gery word. Dit kon maklik ’n uur duur om die een en ’n half myl tussen Kalkrug en ons plaas af te lê.

By die plaas aangekom, is daar dadelik begin om die dorsmasjien honderd persent waterpas te kry. Daarna moes die trekker presies op die regte plek sy staan kry. Dieselfde dag is alles gereed gemaak om vroeg die volgende môre te begin dors. Die gerwe, word soos voorheen verduidelik, aan die voerman op die bak gegooi. Hy sny die masjientou om die gerf af en voer dit dan deur ’n gat op die bak. Die masjien slaan die korrels los en en die graan val deur na die siwwe. Die hooi, of strooi, soos ons dit genoem het gaan na die agterkant van die masjien waar dit gekerf word tot kaf en dan deur ’n sterk blaser of waaier met ’n lang, hoë pyp, waarvan die hoogte en rigting verstel kan word, uitgeblaas word na die kafhoop. As die kafhoop groot genoeg is, word die meganisme wat die strooi kerf ontkoppel en ’n laag strooi word oor die hoop geblaas om te verhoed dat dit wegwaai of nat word. Die dorsmasjien het ’n paar hout geute aan die voorkant waar die graankorrels uitloop. Die siwwe waarop die graankorrels beland het, het verskillende groottes gaatjies gehad. Die kleinste korrels loop by die vêrste geut uit. Die groter korrels was in die volgende geut en so aan. ’n Mudsak het aan hake by elke geut gehang. Ek onthou dat my pa kort-kort sy hand voor die geute gehou het om na die grootte van die korrels te kyk. Daar was ’n skaal langs die uitlaat geute en as die sak vol was, is dit van die hake verwyder en op die skaal gesit. Dit is geweeg en graan is bygesit of weggeneem om die gewig van 202 pond, die gewig van die graan en die sak, te kry. Daarna is die streepsak met ’n seilnaald en masjientou toegewerk met een “oor” aan elke kant vir goeie vatplek as die sak graan op die rug weggedra en op ’n netjiese hoop gepak is. Die koring was dan per bokwa na die stasie op Saldanha vervoer, vanwaar dit per trein na die koöperasie gestuur is. ’n Gedeelte van die koring is op die solder gestoor om op Vredenburg by oom Frank du Bois se meule gemaal te word vir broodmeel. Die hawer is gestoor vir voer vir die diere. Wat met die gars en rog gebeur het, weet ek nie. Ons het gebruik gemaak van ’n perdekar as vervoermiddel as daar inkopies op die dorp gedoen moes word. Aanvanklik het die kar normale houtwiele met ’n ysterband gehad, maar later is die wiele vervang met motorwiele met bande. Om weer die regte hoogte vir die kar te kry is taamlike hoë houtblokke tussen die bladvere en die as aangebring. Op sanderige paaie het dit ’n groot voordeel gehad, aangesien dit nie so maklik soos die smal yster bandjies in die sanderige paaie weggesak het nie. Ek verbeel my dat ons ook ’n kapkar gehad het, maar ek kan nie onthou dat ons dit ooit gebruik

het nie. Kapkarre was eintlik gebruik om die warm son uit te hou, of om die passasiers droog te hou as dit reën. Nou en dan het my pa met die perdekar dorp toe gery en ons kon die rit meemaak tot by die skool. Dit was ’n aangename ervaring om die geklap van die hoewe op die grondpad en die geklop van die disselboom teen die draaghout te hoor. Toe die tweede wêreldoorlog uitbreek, was die skrif aan die muur vir Klipvlei. Die plaas was weens sy ligging langs die see en die koppies wat ’n mooi uitsig oor die see gebied het, uiters geskik vir verdediging teen vreemde skepe en duikbote. Die weermag het die plaas, wat toe aan SANTAM behoort het, oorgeneem. Daar is dadelik begin met die oprigting van groot kanonne op Noordbaai se kop en Baviaansberg. Oorblyfsels van die swaar kanonne is nog steeds daar te sien.

’n Pad is na Noordbaai se kop gebou om al die swaar items te vervoer. Daar was ook hout barakke vir die soldate op die kop gebou. Hierdie pad is deur my pa se landerye gemaak. Hy was baie uitgesproke teen die destydse regering en hulle het geglo dat hy ’n vooraanstaande lid van die Ossewa Brandwag was. Hulle het baie keer moedswillig met hulle groot voertuie deur sy landerye gery. Dit het daartoe gelei dat daar ’n baie gespanne verhouding tussen hom en die bevelvoerder ontstaan het. Die bedrywighede van die groot aantal voertuie wat oor die plaaswerf beweeg het, het die eens rustige plaaslewe versteur. Aan die begin was daar wel voordele verbonde aan die militêre bedrywighede. My ma het op redelike groot skaal brood gebak, en ook sommige ander plaasprodukte aan die militêre personeel verkoop. Soos die gebruik daardie jare op al die plase was, is die deeg in ’n groot hout bakkis, wat op pote gestaan het, aangemaak en gelos om te rys. Daarna is dit in die broodplate gesit en in die bakoond geplaas. Daar was geen bakkery in die omgewing nie en die militêre personeel was maar te dankbaar om die brood so naby aan hulle basis te kon kry. Met die vyandige houding van my pa teenoor die bevelvoerder het hulle begin om ander boere te ondersteun, wat maar te gretig was om ook te deel in die handel. Later het die militêre polisie dikwels onverwags opgedaag om ons huis te deursoek vir ’n radio

sender. Daar was sprake van iemand in die omgewing wat per radio inligting aan die Duitsers verskaf het. As gevolg van my pa se teenstand teen die regering, het hulle vas geglo dat hy daarby betrokke was. My ma was baie ongelukkig oor die situasie want hulle het gewoonlik die huis deursoek as hy nie tuis was nie.

Daar was wagte by al die toegange na die plaas en ons moes almal passe met ons saamdra om die plaas te verlaat en binne te kom. Dit het ook vir ons as skoolkinders gegeld. Ten spyte van my pa se houding teenoor die weermag, het ons seuns die kakie uniforms met die rooi lussies op die skouers bewonder. Ons het gewoonlik in elk geval kakie klere by die huis gedra en ons het rooi stukkies lap op ons skouers vasgemaak om so na as moontlik aan ons droom, om ’n soldaat te wees, te kom. Ons het kanonne gemaak van hoepels wat styf gespan en met klippies gelaai word. Met hierdie hoepel kanonne het ons dan mekaar se vestings bestook. Oorlog speel was vir ons groot pret. Aan die einde van 1942 was die plaas in rep en roer toe ’n Engelse vragskip, die City of Hankow, in digte mis naby Agter-Klipvlei op die rotse geloop het. Daar was bespiegel dat die skip deur ’n Duitse duikboot gejaag is en geen ander keuse gehad het as om op die rotse te loop nie. Dit was egter nie die waarheid nie. Die boot het as gevolg van digte mis te gou links gedraai en op die rotse geloop. Alhoewel daar wagte in die omgewing van die gestrande skip aan diens was, het ons seuns (die Rabes ingesluit) deur die lae bossies na die gestrande skip gesluip. Moontlik het die wagte ons wel gesien maar hulle nie aan die kinders gesteur nie. Baie van die vrag is oorboord gegooi in ’n poging om die boot ligter te maak. Daar was talle fiets onderdele, maar alles wat oorboord gegooi is, is eers onbruikbaar gemaak. Fietsbande se draad is afgesny, rame is gebuig en so meer. Groot rolle materiaal het later oral langs die kus uitgespoel en is deur die mense gebruik om klere, veral voorskote te maak. Vir ons was daar niks om saam te vat nie, maar om vir die

eerste keer so ’n groot skip so na aan jou op die rotse te sien lê, was ’n groot genoeg beloning. Ek onthou nog baie goed die aande wat daar black outs was. Daardie jare was daar nog nie elektrisiteit op Vredenburg en Saldanha nie, ons het maar van lanterns, paraffienlampe en kerse gebruik gemaak. Op daardie aande was niemand toegelaat om selfs die flouste kersliggie te brand nie. Dit was moontlik uit vrees vir aanvalle op die weermag basis. Ons het gelukkig hout blindings gehad wat baie dig was, maar om te verhoed dat enige lig deur die gleuwe skyn, het ons ook komberse voor die vensters gehang. So kon ons darem van ‘n flou kersliggie gebruik maak gedurende die black outs. Die dag het uiteindelik aangebreek dat die plaasseuntjie en sy tweeling sussie skool toe moes gaan. Herman en Dorothea was reeds op skool, ek dink sy was in standerd een en Herman moontlik standerd drie of vier. Vir my was dit maar ’n skrale troos dat ek darem ’n groter broer en suster op skool gehad het. Ek sou baie liewer met Haasboud in die melkskuur wou speel. My ouers het ons daardie môre met die perdekar skool toe geneem en tot by die klaskamer saamgegaan. Nadat hulle vir my en Marion by die klaskamer afgegee het, het hulle gaan inkopies doen. Dit was ’n twee man (man en ’n vrou) skooltjie, met die Sub A tot standerd twee kinders by juffrou Visser in die een klas, en standerd drie tot ses in die ander klas by meneer Olivier. Ons was vyf kinders in Sub A. Ek het my plek in die bank ingeneem, moontlik langs Marion en die wêreld om my mooi bekyk vir ’n gaping om te ontsnap. Toe ek dink dis die regte oomblik, het ek opgespring, die deur oopgeruk, en genael vir al wat ek werd was om die afstand tussen hierdie gehate tronk en my vryheid so vinnig moontlik te vergroot. My ouma se huis was ongeveer tweehonderd tree van die skool af en ek het die pad in daardie rigting gevat. Ek kan nou nie onthou wat my verdere beplanning was nie, wou moontlik net sovêr moontlik van die skool af wegkom. Miskien wou ek by ouma se huis gaan skuil, of miskien wou ek die twee en ’n half myl (ongeveer vier kilometer) plaas toe hardloop. Maak nie saak nie, solank ek net nie in ’n gebou vasgekluister hoef te wees nie. My nuutgevonde vryheid was egter van korte duur, want juffrou Visser het onmiddellik van die groter seuns opkommandeer om my in te hardloop en terug te bring. As ek vandag terugdink aan dié petalje skaam ek my steeds. Vir die ander kinders in die klas was dit seker groot pret. Dit verbaas my dat Marion nie saam met my die pad gevat het nie. Ons was eintlik baie gelukkig om so na aan die see skool te gaan, met die gekrys van die

seemeeue gedurig in ons ore. Wanneer ek by die huidige skool verbyry gedurende my vakansies, sien ek die meeue steeds op die skoolterrein rond aas vir enige afval kossies wat die kinders agterlaat. Daardie jare het ons leie en griffies (griffels) gebruik om te skryf. Die leie is skoongemaak met ’n klam sponsie. Daar was permanente lyne op die lei en ons moes tot vervelens toe figuurtjies tussen die lyne trek om ons handvaardigheid te oefen. Ek neem aan dat die leie slegs in Sub A en Sub B gebruik is. Daarna het ons die alfabet geleer en ons moes rye met a’s, b’s en die res van die alfabet netjies tussen die lyne op die leie skryf. Ons moes leer om die letters uit te spreek en het eers geklank voordat ons kon lees. ‘A’ was uitgespreek as ’n kort ‘a’-klank, ‘b’ was ‘be’, ‘d’ was

‘de’. Die woord ‘kas’ was eers geklank as ‘ke a ss’ en dan uitgespreek as ‘kas’.

Dan was daar somme gedoen. Ons het ook leer lees uit die Dagbreek leesboekies en die Engelse Sam and Pam reeks. Meneer Olivier, altyd netjies gestewel en gespoor, het teen Baviaanskop gebly en het soggens skool toe geloop. Ons kon mooi sien as hy die huis teen die kop verlaat. Sodra hy die strand gedeelte bereik waar hy buite ons sig was, het die groter seuns soms ’n gat in die voetpaadjie, wat oor die laaste deel van sy roete strek, gegrawe en dit netjies met stokkies, blare en ’n lagie grond bedek sodat hy daarin kon trap en struikel. Hulle het dan die paadjie dopgehou om te sien wat gebeur, maar altyd tevergeefs. Hy was moontlik te uitgeslape om hom deur die skoolseuns te laat

vang. Wanneer nodig het meneer Olivier die kweperlat ingelê. Die seuns moes dan oor die stoel se sitplek buk vir die pak slae. Op ’n keer het een van die seuns groot opskudding veroorsaak toe hy opgespring en weggehardloop het na die eerste hou. Ek dink dit was Coenraad Dein of Duin – ons het albei dieselfde uitgespreek in ons tipiese Weskus styl. Die ander seuns moes hom gaan vang, maar sy voorsprong was te groot of hulle was miskien nie baie lus om hom te vang nie. Soms het ons kortpad deur oom Jan Rabe se koringland gehardloop; kinders stap mos nie. As die koring reeds redelik hoog gestaan het, het die kind of kinders wat ’n entjie voor die ander was, die halms oor die voetpaadjie aanmekaar geknoop sodat dié wat later daarlangs deurhardloop se voete daaraan vashaak en hulle taamlik hard met die grond kennis maak. Daar was nie ’n NG Kerk in Saldanha nie, maar wel ’n kerksaaltjie. Mnr. Olivier het soms die Sondagdiens in hierdie klein saaltjie gehou. Later het Vredenburg se predikant Sondagnamiddag ’n diens hier gehou. Dit is selfs moontlik dat die predikant spesiaal na Saldanha gekom het vir ’n spesiale diens om Saldanha se babas hier te doop en hulle in Vredenburg se doopregister aan te teken het. Dit is tog immers makliker vir die predikant wees om van Vredenburg af te kom as wat dit sou wees om ’n aantal babas na die kerk in Vredenburg met perdekarre aan te ry. Die kerksaaltjie was ook gebruik om ons skoolkonsert in te hou. Eienaardig dat ek niks kan onthou van ons vertrek vanaf die plaas nie. Ek onthou net die vendusie, toe my pa van al sy plaasimplemente en diere ontslae moes raak. Hy het wel sy perdekar en die twee karperde asook drie melkkoeie uitgehou om saam te neem na sy klein boerdery op Vredenburg. Volgens ’n brief van hom wat ek in my besit het, het die militêre owerhede hom kennis gegee om die plaas aan die einde van 1941 te verlaat. Teen hierdie tyd het die spoorlyn wat vanaf Saldanha aangelê is, vlak voor sy perdestal tot stilstand gekom. Die owerhede wou met alle geweld voortgaan met die spoorlyn en het gedreig om die stalle af te breek. Uiteindelik het hy uitstel gekry tot April 1942. Dit moes vir hom baie traumaties gewees het om die plaas waar hy gebore is, grootgeword en uiteindelik self geboer het, te verlaat. Wat dit nog moeiliker gemaak het, was die feit dat hy deur die depressiejare moes worstel en nou dat dit uiteindelik beter met die boere gaan, die plaas moes verlaat. Ek sien in sy brief dat ons vir drie dae by my ouma in Saldanha oorgebly het totdat die huis in Vredenburg beskikbaar was. Daarvan onthou ek niks. Ek dink hy het fout gemaak met die datums. Volgens my berekening het ek in 1943 in standerd een op Vredenburg begin skoolgaan. Weereens ‘n groot aanpassing.

Die HMS VANGUARD. Die koninlike skip van Engeland.

 

The week-end was spent anchored at Simon’s Town, with most of the ship’s company going back ‘up the line’ to Cape Town for farewell feeds of proverbial ‘steak eggs and chips’ before leaving for Saldanha on 10 March 1947.  The half-yearly full power trial and radar exercises were carried out on passage before reaching Saldanha Bay the same day.

The next fortnight was spent in renovating the ship, holding regattas, and meeting S.A.N.F. (South African Naval Forces) friends (who dripped morosely that those initials stood for Saldanha and no Further.)   Some crew also managed to save money for the next wave of entertainments at Durban and Cape Town.   Due to the size of the ship, however, it could not anchor in a good lee.   Not being protected from the ocean swell, there were days during the fortnight at Saldanha when engagements had to be cancelled.

 

Die HMS Vanguard het in 1947 in Saldanha voor anker gelê.  Ons skoolkinders is in groepies met ‘n motorboot na die skip geneem is, waar die koninklike gesin se woonkwartiere aan ons gewys is.  Die gesin het op daardie stadium per wittrein deur die land gereis.


MY LEWE OP KLIPVLEI SOOS VERTEL DEUR HERMAN RABE

dsc_0022   img_1504

DIE RABE FAMILIE

Die Rabe-familie kom oorspronklik van die Darling distrik waar my Oupa Willem Rabe twee plase besit het.  Gedurende die depressie jare speel hy egter bankrot en die vier seuns wat saam met hom geboer het moes toe n ander heenkome vind.  My Oupa en die twee ouer broers naamlik Pieter en Chrisjan vertrek na die Weskus waar hulle die plase Kleinberg en Uievlei huur en dan ook later koop.  Die twee jonger broers naamlik Daanjie en Jan (Herman Rabe se pa) het vir ander boere gaan werk. Daanjie het in die Hopefield distrik gaan werk terwyl my pa, Jan op Olifantskop, die familieplaas van die Stoffbergs gaan werk het.  So trou beide van hulle later met die twee stofberg dogters.  My pa met Mienie die oudste dogter en oom daanjie met die jongste dogter Nella. Vroeg in 1937 besluit my pa en oom Daanjie om n venootskap te sluit met met die hulp van hul swaer, Tienie Stoffberg en die broers Pieter en Chrisjan Rabe , huur hulle die plaas Voor Klipvlei van die staat asook n klein plasie, Kalkrug, wat aan die Saldanha dorp grens.  Hulle boerdery het vinnig vooruit gegaan en gedurende 1939 huur hulle ook die plaas Spioenkop wat aan hulle twee ouer broers se plase grens.  My pa en sy gesin het op die die plaas Voor Klipvlei gebly en my oom Daanjie op Kalkrug en later op Spioenkop.  Ek onthou ook die volgende insidente tydens die tweede wereld oorlog.  Oom Japie Sadie en sy vrou Maraai se woonhuis was ongeveer n 100 tree aan die suidekant van ons huis.  Hulle het 5 kinders gehad waarvan ek die jongste twee kinders goed kan onthou.  James was 1 jaar ouer as ek en Emelia was net so oud soos ek.  Oom Bertie Sadie en sy broer het op Agter Klipvlei geboer.   Volgens wat ek kan onthou was albei oujongkerels en n suster het vir hulle huis gehou.  Die twee woonhuise wat op Voor Klipvlei was, was hoog teen die Moresonkop gelee.  Ek onthou die woonhuis waarin ons gewoon het soos uiteen gesit in aangehegte skets.  Albei die woonhuise was later gesloop om plek te maak vir militere huise.

N OPROEP UIT DIE BLOUTE

En so ontvang ek n oproep van n ene Herman Rabe.  Hy skakel my om te hoor of ek hom nie die militere area wil wys nie want volgens hom het hy hier groot geword. Uit die gesprek kon ek hoor dat die persoon redelik oud moet wees maar ek het nog nooit gehoor van Rabe’s wat hier gewoon het of groot geword het nie. Ek maak toe n afspraak om Herman Rabe die volgende dag te ontmoet.  Stiptelik die oggend 10 uur daag hy op.  Hy stel hom voor en vra of ek hom die plek kan wys want die was baie jare gelede wat hy hier was.  So neem ek hom na Moreson se kant.  Hy vertel dat die grafte die familie van die Sadies is wat vir baie jare hier geboer het. Hy vertel van die plaas Voor Klipvlei en die Plaas Agter Klipvlei wat albei aan hulle behoort het. Hy vertel ook dat die plaas Voor klipvlei later in twee gedeel was. Hy neem my verder teen die Moreson kop uit en wys my n plek waar twee huise gestaan het. Ek weet van die huise maar het nooit geweet presies waar hulle was nie.  Hy haal n foto uit en wys my hoe dit gelyk het. Op die foto kan duidelik gesien word waar die huise gestaan het. Hy vertel my dat hy in die linkerkantse huis groot geword het en dat een van die Sadie broers in die huis langsaan gewoon het.  En so ry ons verder om die Moreson kop na Agter Kilpvlei.  So vertel hy dat die gewese golfbaan eintlik die plaas Jakalsfontein was, meer na die dorp se kant was dit Kalkrug en meer agtertoe die plaas Middelpos. Hy vertel ook dat die Klipvlei plase in 1930 aan die staat verkoop  was wat die area as militere gebied wou ontwikkel.  Die eienaars het egter woonreg behou met beperkte boerdery aktiwiteite tot 1942.

GEBEURE TYDENS DIE OORLOGSJARE

Hy vertel dat hy nog goed onthou van die soekligte gedurende die nagte wat die ligruim en die aangrense see-areas belig het asook die kanonne wat afgevuur word.  Ook gedurende die dag was kanonskote gedurig gehoor.  Die soldate van die kanonkoppies (Malgaskop en Baviaansberg ) het saans na ons huis gekom vir geselskap.  Hierdie soldate het almal rooi linte gedra. Hy vertel dat hy sy ma verpes het om ook rooi linte op sy klere vas te werk. Britse oorlogskepe het dikwils die hawe van Saldanha aangedoen om voorrade aan te vul.  Terwyl een van die Britse bote in die hawe gele het (dit was in 1940 of 1941) het een van die offisiere in die namiddae kom perd ry.  Hy het bevriend geraak met ons familie omdat my ma van die min mense was wat engels vlot kon praat ( sy het in 1919 op La Rochelle in die Paarl gematriekuleer waar hulle slegs engels moes praat).  N dag voordat die skip van hierdie offisier sou erug seil na Engeland het hy vir die laaste keep kom perdry en om te groet. By sy aankoms by ons huis het hy my opgetel en voor hom op die saal geplaas en afgery na die plaasdam.  Daar gekom het hy aan my n seilbootjie wat hy self gebou gegee en dit ter water gelaat sodat ek daarmee kon speel.  Die volgende dag hethulle geseil  terug na England.  Ongeveer 4 dae in hule tog terug is die skip gekelder en almal op die skip is dood. N familie lid van die offisier het wat ook met my ma gekorrespodeer het het blykbaar die tyding deurgestuur.  Gedurende 1942 moes al die gesinne, naamlik die Sadie en onsself, die plase ontruim.  Ons het toe asgevolg van skoolverpilgtinge na n tweede huis op die plaas sioenkop getrek.  My pa het egter n geldige huurkontrak  vir al die Kiplvlei plase met die staat gesluit wat ons toegelaat het om die Agter Kilpvlei gedurende besoeke te bewoon.  Aangesien die hele militere gebied afgekamp was, was toegang slegs by wyse van n permit toegelaat.  My pa moes weekliks die plase besoek en moes elke keer vir sodanige permit aansoek doen. Gedurende vakansie tye wanneer die gesin hom vergesel, moes n permit elke lid van die gesin gereel word.  Die areas naby die geboue en kanonne wat verbode terrein vir almal behalwe die soldate.  Die nuuskierigheid van die jong kinders het die oorhand gekry en so het  ons gekyk watter dae stiller was en dan tussen die bosse opgesluip teen die kop om na die kanonne te gaan kyk.  Omdat ons nie voltyds op die plaas mag bly nie, het my pa vir oom Sarel Oberholzer gekry om na die veekomponent om te sien.  Die plaashuis was verdeel om ons te kon akkommodeer tydens familie besoeke.  So is die grootste deel van die huis op Agter Kilpvlei aan oom Oberhozer afgestaan. My pa het slegs die n slaapkamer en kombuis gedeelte uitgehou as tydelike huisvesting vir wanneer ons die plaas besoek.  Die hele gesien het in hierdie gedeelte gewoon tydens vakansie tye.  Tydens een vakansie het n vragskipaan die westelike kant van die plaas op die rotse geloop.  Party mense het geglo dat  hy gevlug het vir n duitse duikboot.  Ander het weer geglo dat die kaptein hom misgis het met die ingang van die lagoon en dat hy tevroeg gedraai het asgevolg van digte mis.  Die hulp van die polisie en soldate was ingeroep en sodoende het hulle al die bemanning gered.  Die perde aanboord moes ongelukkig van kant gemaak word. Baie van die voorrrade wat die skip vervoer het het op die rotse uitgespoel.  As kind het ek dikwils die ongeluks toneel besoek  en vir maande kon ons nog die oorblyfsels van die skip op die rotse sien.  Ek onthou hoe rolle materiaal vir omtrent (in vandag se taal) ongeveer n kilometer ver op die rotse op gestapel was en ook hoe wrakstukke vanligte vliegtuieook daar beland het.  Alhoewel die uitgepoelde rolle materiaal goed bewaak was het baie tog voete gekry.  Op n Sondag kon mens sien hoe bie mense se kerkpakke gekreukel was as gevolg van die seewater.

Gedurende die oorlogsjare mag niemand witbrood gebak het nie maar slegs bruin brood.  Die eerste witbrood wat ek geeet het was op die skip die “HMS Vanguard”.  wat die britse koningsgesin na Suid Afrika gebring in 1947. Die skip het op 10 Maart 1947 uit die Kaapse hawe vertrek waar dit nog dieselfde dag in Saldanha voor anker komle het. Die skool waarin ek was het die geleentheid gekry om die skip te besoek. Ons skoolkinders is in groepies met ‘n motorboot na die skip geneem, waar die koninklike gesin se woonkwartiere aan ons gewys is.  Die gesin het op daardie stadium per wittrein deur die land gereis.  Ek onthou ook dat suiker tydens die oorlog jare in groot blikke te kry was. Wanneer sodanige blik oopgemaak was, was daar n proselein bord in die blik. Na die oorlog het daar twee karkasse by brandewyn baai uitgespoel.

DIE DORP SALDANHA

Ek onthou Saldanha as n klein vissersdorpie.  Die huise was oor n groot area versprei en almal het mekaar geken en geweet waar elkeen bly.  Al die besighede was langs die hoofweg gelee.  Dit was nou die pad agter Klippies dorp (vandag Hoedjieskop). Daar was 6 winkels, twee hotelle naamlik die Hoedjiesbaai Hotel en die Saldanha Hotel, asook n slaghuis en n visvabriek. Verder aan was daar n Poskantoor, Polisiekantoor  en Munisipale kantore.  Die winkel aan die noorde kant van die dorp het aan Mnre Tolken  en Wilsenaar behoort, en aan die suidekant aan Mnre Singer en Jaffe.  Mnre Singer en Jaffe het ook elk hul eie lynvis besigheid bedryf.  Hulle het elk hul eie jetty en klein vissersbootjies gehad.  Die roeibakkies het hoofsaaklik in die baai rond beweeg, terwyl die groter bote met seile om die punt by die eilande kon visvang.  Hulle het hoofsaaklik op lynvis gekonsentreer, maar het ook marsbankers, harders en makriel met nette gevang.  Vars vis is daagliks vanaf die jetties verkoop, terwyl die res van die vis as soutvis verkoop was.  Hulle het ook snoek in seisoentyd gevang en verkoop.  Die visfabrieke het grootliks op sardynvangste gekonsentreer. Die besigheidsmark het bestaan uit werkers van die visfabriek, die aangresende Vlootgimnasuim , asook soldate van die militere area.  Die boere gemeenskap was maar arm en was aangewese op ruilhandel.  Hulle moes daagliks kos aan hul werkers voorsien, naamlik n gekookte middagmaal en rantsoene vir die oggend en aandmaaltye.  Die rantsoene het hoofsaaklik bestaan uit vars sowel as soutvis, vleis en meel.  Die vis is van die vishandelaars aangekoop terwyl die vleis en meel uit eie voorraad aangevul was.  Die dorp het daardie tyd ook twee laerskole gehad.  Een vir die blanke kinders en die ander een vir kleurling kinders.  Die hoof van die blanke skool was mnr Olivier.  Hy was bygestaan deur sy dogter wat as onderwyseres opgetree het.

DIE TOLKEN EN CARSTENS GESKIEDENIS

En so wys ek n paar historiese fotos van die dorp vir Albie en hy begin my vertel wie en watter plekke dit was. Op die een foto wys hy my die jetty van Mnr Jaffe.  Mnr Jaffe was van Joodse afkoms wat die jetty besit het met n vishuis langsaan. Hy het vis gevang gekoop by vissers en dan weer an die dorp se mense verkoop.  Hierdie plek is waar die Duikskool vandag is.

Onder andere wys ek hom die foto van die ou Hoedjesbaai hotel en hy vertel my dat die gebou vroeer jare gestaan het op die plek waar die Standardbank vandag is. Hy vertel ook dat die hotel n annex gehad het (Dit is nou kamers waar die mense ingewoon het). Hy vertel my van ant Rene Grimwood (de Jongh) wat in haar vroee jare in die Annex gebly het vir baie jare. Sy het hier gekom as 20 jarige onderwyser om by die laerskool Saldanha skool te gee. Vandag is sy 85 jaar oud en woon steeds op die dorp. Sy is n Saldanha baaier wat op die plaas Ystervarkrug groot geword het.

Hy vertel my verder dat haar broer Haas de Jongh n legende op die dorp was. Hulle familie het die plaas Ystervarkrug besit. Hy het later die plaas verkoop aan Gideon van der Merwe en n huis laat bou in Kusweg waar hy jare gewoon het. Die huis is vandag Janes Guest house.

Die sprake van ontwikkeling het in die laat sestiger jare aan die lig gekom vir n Ystererts hawe vir ystererts uitvoere en verdere ontwikkeling. So het Gideon van der Merwe wat die eienaar was van Anker meubelhuis (dit is iets soos n Lewis Stores) en sy broer Frans wat hulle noem n “tip off” gekry dat die plaas Ystervarkrug is geoormerk vir die ontwikkeling. Hy het toe na Haas de Jongh gegaan en hom R150 000 aangebied vir die plaas en koop dit.  In daai jare was dit n kleinhuisie vol geld. Vir meer as 2 jaar sit hulle met die grond en sukkel om die paaiemente en rente te betaal. Maar toe kom Yskor en bied hul R1.5 miljoen vir die plaas aan. En toe is hy n miljoener. Hy was ook die eerste miljoener op die dorp. Hy toe die geld in eiendomme bele onder andere Trekos kraal. Dit koop van eiendom was n manier om die inkomste belasting te onduik. Hy het ook later die stuk grond in vredenburg gekoop soos jy die dorp binne gaan by die Robot kruising aan die kant waar die Huis agentskap ERA en OK meubels vandag is.

 Hy het ook die hele hoedjieskop gekoop met die doel om n soort gelyke oord te bou soos Sol Kersner se Sun City . Dit het nooit van die grond af gekom nie.Vandag is hy dood en teleurstellend het hy gesterf  met nie n sent op sy naam nie. Hy het sy broers en ander gehelp wat deel was van sy ondergang. Die manier hoe hy geld spandeer het en die manier hoe hy dit gebruik het het hom op die einde van die dag ingehaal. So het hy vele van sy eiendom weens belasting skuld verloor. Vandag behoort die hoedjieskop aan die munisipaliteit en is dit n erfenis reservaat wat omhein is.

Hy vertel ook dat hy weet van baie mense wat baie geld gemaak het maar wat dir verkeerd gebruik het wat tot hul ondergang gely het.

So vertel hy my dat sy oupa Willem Tolken van Piketberg gekom het. Baie van die Tolkens het so tussen Veldrift en Piketberg gewoon maar meer nader aan Piketberg. Sy oupa het na Saldanha gekom terwyl die ander uitgewyk het na die veldrift omdat dit visvang areas was. Dit is asgevolg van die kos uit die see dat die weskus dorpe se ontwikkel het. Baie mense het hierna toe gekom om n bestaan te maak. Vis is op verskillende maniere gemaak om te eet onderandere gedroog waarvan bokkoms baie populer was. Baie mense het ook hulle eie groente tuintjie gehad terwyl ander koring by die boere bekom het en dan die koring gemaal het om brood te bak. En omdat n mens nie net alleen van vis en brood kon leef nie

Hy vertel dat hy as 13 jarige seun saam met sy ander twee maats in die sestiger jare na skool in die middae n  roei bootjie, of n bakkie soos hulle dit daai tyd genoem het, gehuur het om makriel by die blinders te gaan vang.Volgens hom was die baai vol makriel. Daar was so baie dat as jy n bietjies aas in die water gegooi het, het honderde makriel na die oppervlak gekom wat dan baie maklik net met n blink hoekie gevang was. Hierdie makriel is dan aan oom Murry Smit verkoop teen 1 sent per makriel. Sodoende het hulle hule huur van die bakkie betaal en die res was sak geld.

Die bakkies waarmee hulle die makriel gaan vang het is by oom Murry Smit gehuur. Hy het n klomp bakkies gehad wat wat so in stringe aan mekaar vasgemaak in die water gele het wat hy uitverhuur het. Hy het ook in daardie tyd die grootste kreef fabriek gehad asook sy eie jetty.  Hierdie jetty was aan die linkerkant van die Klipgebou. Oom Smit het n stoor en n koelkamer daar gehad.

Hy vertel dat die skuite wat kreef gevang het met nette en makriel as aas gewerk het

Hy vertel ook dat Tat Williams, die pa van Henry, Abie en Godfrey Williams die skipper van n klein blou skuit was met die naam van Ingred. Hy het elke oggend vir Ingred “Op gestart’ n string bakkies ongeveer 20, elkeen se kreef nette ringe op, aan haar vasgemaak en dan uit gevaar na die eilande.  Op elke bakkie was 2 persone wat dan hul bakkies self losgemaak het as hul by die oes areas gekom het. Die nette is dan elkeen 10 per bakkie laat sak in die see. Elke net het ook n boei aan die punt van die lyn gehad om te sien waar die net is as dit opgetel word. Na n sekere tyd word die nette een vir een uit die water na bo getrek om die kreef uit te haal. Aas sakkies is dan weer vol aas gemaak en die net word dan weer gesak. Die proses het herhaaldelik plaas gevind totdat in die middae waarna die bakkies ingekom het met hul vangste. Elke bakkie se kreef is dan geweeg en so is hulle dan betaal. Die Skipper mnr Williams wat die bakkies gesleep het, het ook sy betaling ontvang na gelang die hoeveelheid kreef wat daardie dag gevang was.

Makriel daardie jare was volop maar dit was beskou as aas nie as eetvis nie. Hulle het dit gebruik om kreef te vang. Die Sardyn wat gevang was en wat as eetvis beskou was is alles geblik.

Vandat mense hier op Saldanha kom woon het was daar maar altyd n te kort aan vars water omdat Saldanha geen natuurlike varswater riviere of spruite gehad het nie. Soos die populasie gegroei het het die aanvraag na water ook gegroei. Sy oupa Tolken het toe gesien dat daar n moontlikheid is om vars water en olie wat ook toe in aanvraag was na die dorp toe begin bring vanaf die Kaapse hawe per boot. Hy het nie self die dromme water en olie per boot gebring nie maar n skipper aangestel om vir hom te werk.  En dit is waar alles vir die familie begin het.

Uit die winste het hy toe n winkeltjie op die dorp begin bedryf. Dit was n algemene winkel wat alles wat nodig sou wees vir die huis verkoop soos suiker, parafien,tabak ens. Dit was n toonbank winkel gewees. Dit het beteken dat alles wat jy wil koop is oor die toonbank vir jou gegee. Jy kon nie soos vandag se winkelsingaan en dit van die rakke afhaal wat jy wil koop nie. Hierdie winkeltjie was gelee waar Pizza world vandag is. Reg oorkant die BP Garage. Agter die winkel was n huis waarin hulle ook gebly het. Sy oupa het later van jare n ander huis oorkant die Total Garage gebou. Beide hierdie geboue is vandag nog in gebruik.

Hierdie winkel het baie goed gegroei en sy oupa het toe n Petrol Garage reg oorkant die winkel laat bou. En so het hy die Garage aan oom Swanepoel verhuur. Hy het petrol verskaf en motors gediens. Hy het ook die eerste bus aangeskaf en n busdiens ingestel om die kinders na die skool in Vredenburg te neem.

So het sy oupa later jare n stuk aangebou aan die winkel en besluit om n slaghuis oop te maak.  Dit is waar die slaghuis begin het. Mnr Jaffe’s het ook later jare n slaghuis in Westwater gebou bedryf wat sy oupa oorgeneem het.  Maar hul grootste oppisissie was die slaghuis in Vredenburg. Dit was bedryf deur oom Daan van Zyl. Sy kinders het hom help om dit te bedryf.

Hy vertel ook van ou tanie Marie Wilson  wat ook n winkeltjie gehad het waar Frank se Hardeware winkel vandag is. Dit was vroeer jare n huis met n voorstoep. Die winkel is van die voorkant van die huis bedryf. Hulle het toe later jare oorgetrek na waar Check In vandag is. N Groter winkel was voor aan die huis gebou wat tot ver agter tot amper teen die see strek het. Die huis het ook baie kamers gehad watt sy dan uit verhuur het.  Die plek was amper soos n losieshuis met  winkel voor aan.

Hy vertel dat hy en sy ouma Josy lang gesprekke gehad het oor daardie jare.  So het sy hom vertel dat n jong Arend Jaffe, hier in Saldanha aangekom met net die klere aan sy lyf en n stok met n bondeltjie goed oor sy skouer.  Hy het blykbaar gevlug van die duitse aanslag op jode. Hy het by die winkeltjie aangekom en gevra of hulle nie n werk vir hom het en n slaap plek nie. Sy seun Mannie Jaffe het ook die eerste apteek in Vredenburg oop gemaak.

En so het hy later sy familie en oom Arend Singer na Saldanha gebring. Die jode wat sy oupa gehelp het het later van tyd die vis by mense begin opkoop.  Die is dan gedroog om te verkoop of te ruil.  Hy het die vis aan die begin in n sak oor sy skouer geloop na die boere se plase en dit dan geruil vir eiers melk ens. Hy en oom Arend Singer het toe later n winkel gebou. Dit het later die grootste Algemene stoor op Saldanha geword. Dit was gebou waar die Protea Hotel se konferensie saal vandag staan.  Hulle het dan ook later die grootste huis hie op die dorp gebou. Dit was n dubbel verdieping huis en was in die vorm van n perde skoen gebou en in binnekant was n groot binne hof.   Die boonste verdieping was kamers en die hele huis het n stoep reg rondom die boonste vlak gehad. So het meeste van die Joodse mense wat in Saldanha aangekom het hulle dan hier gehuisves.  Hierdie huis is later van jare gesloop deur die munisipaliteit.

Arend Jaffe het ook later die langs die algemene winkel n slaghuis aangebou. Dit was aan die linkerkant van die Westwater gebou.  Vandag word die Slaghuis gedeelte gebruik die Raymond Baard om groente te verwerk en verkoop.  Mr Greenwood het ook toe na die dorp gekom. Hy was ook van Joodse afkoms. Hy het toe n groot algemene handelaars winkel daar gebou.  Oorkant die pad was die ou poskantoor. Vandag kan net die agterste muur van die poskantoor gesien word wat deel vorm van die muur van die sypaadjie. Hierdie poskantoor was die eerste een. Dit het n grond pad wat voor hom verby geloop het. Hierdie poskantoor is later jare gesloop om plek te maak vir n nuwe teerpad. Die poskantoor het toe geskuif na waar iets vir iets vandag is. Die Silwermans het hierdie gebou gebou.

So het sy oupa besef dat daar nou so baie winkels op die dorp is en dat hy nou sterk oppesisie van die Jode kry. Die sterkste oppesisie vir vars vleis het uit Vredenburg gekom waar oom Daan van Zyl wat n slaghuis gehad het.  Almal het n winkel gehad, die Singers, die Jaffe’s en die Greenbergs. So was die Klip gebou in die dorp ook n winkel wat aan Kallie Huisamen behoort het. Die laaste persoon wat n winkel daar gehad het was Kallie Steenkamp.  Dit is toe dat sy oupa besluit om sy besighede uit te brei.  Hy kan onthou dat oom Swanepoel op daardie stadium die Garage by my oupa gekoop het.

Op n kol na sy oupa Tollie se dood het die Arend Jaffe en die Singers gesin besluit om terug te gaan Israel toe aangesien die in daardie staduim veilig sou wees.  Die winkel wat hulle besit het was wyd uitgebrei maar het nie so goed gedoen nie. Hulle kry toe vir Kallie Steenkamp om van die klip gebou op te skuif na hulle gebou.  Die Silwermans het toe die gebou oorgeneem. Die huis waarin die Jaffe en Singers gesinne gebly het is net so gelos na hul vertrek na Israel. Die plek het toe n blyplek geword vir bergies eb bos slapers en dis ook hoe n brand in die plek ontstaan het. Die vuur was geblus en hoewel dit n Historiese monument kon wees het die munisipaliteit besluit om die huis te stroop.

Hy het toe n groot winkel en n huis gebou.  Dit is die gebou en huis is vandag regoorkant waar die Standard Bank  vandag op die hoek is. Hy het terselfde tyd n groter slaghuis gebou. Dit is waar die haar salon vandag is in die hoof straat oorkant die klip gebou.  Die populasie het toe ook vinnig begin groei.  Dit was alles te danke aan die Vloot en later die Akademie wat hul hier kom vestig het. Met die bou van die nuwe slaghuis en nuwe winkel het hy die slaghuis gedeelte en winkel wat aan die huis gebou was weggevat en na die nuwe geboue verskuif. 

Hierdie nuwe winkel het n toonbank gehad. Dit is waar die mense bedien was. Langsaan was n trap waarmee mens in die winkel kon gaan.  Dit was die eerste klere winkel in Saldanha.

 So het oom Kosie Rabe was n klerk wat by die Spoorwee gewerk het kaartjies verkoop aan passasiers. In daardie jare was daar ni treine nie maar stasie busse. Dit was n groot trok met n passasierswa agter aan gehak. So het hierdie trokke die mense na Hopefield,Malmesbury en Kaap toe vervoer.  So het oom Kosie Rabe baie tyd tot beskiking gehad en vir my oupa gevra vir n los werk en so het hy dan agter die toonbank begin help. So het oom Kosie die winkel oorgekoop vir n sekere bedrag nadat oupa Tollie aan n hartaanval dood is in 1956. Hy het die winkel gekoop en toe dit begin bestuur en die winkel se toonbank verwyder en die eerste selfhelp winkel in Saldanha begin.  So het oom Kosie Rabe die winkel tot baie hoogtes geneem. Hy het later jare soos die winkel geroei het die huis langs die winkel begin gebruik as n stoor. Hy het later jare n agent geword vir Rex Truform. N besigheid wat pakke klere gemaak het. So het hy ook later die Militere Akademie van hulle klere voorsien.

Hy se dat oom Kosie het ook met baie lof van sy oupa gepraat op sy begrafnis.  Hy was n groot gees, n belese man met diep sieninge. Hy het ook n groot sin vir humor gehad. Omtrent al die mense het rekeninge gehad.

Net voor oom Willem Tolken se dood het hy die winkel met die huis oorkant die straat verhuur. Die winkel is verhuur aan n Valerie wat toe n haar salon daar bedryf het. Dit is waar die Pizza World vandag is. Die huis aan die agterkant van die winkel was behoue gebly en was ook uitverhuur.

Toe sy oupa dood is het die kinders gesit met die huis wat agter die winkel gebou was met die twee winkels voor. Hulle het ook die winkel langs die polisie stasie, die Slaghuis (waar die haar kapper Salon Ben) vandag is. Sy oupa het ook n “deal” met mnr Jaffe gehad wat ook n slaghuis in die Westwater gebou gehad het en dit so oor geneem en bestuur. So sit hulle toe met die twee slaghuise, die gebou langs die polisie stasie en die plaas Brak Fontein wat ge-erf moes word want dit was alles in die boedel. Sy oupa het ook twee huis in  Kampstraat gehad. So het die kinders besluit dat die beste persoon van die kinders om die besighede oor te neem en bedryf sou dan sy pa en ma wees aangesien sy pa n gekwalifiseerde gesondheids inspekteur was in Frazerburg. En so kom hulle toe Saldanha toe en trek in een van die twee huise wat in Kusweg was.

Sy pa het na hulle aankoms net in die slaghuise belang gestel en nie in die ander winkels nie.  Die winkel is toe vir Oom Kosie Rabe teen n baie redelike prys gegee en die plaas Brakfontein is ook verkoop.

Dit is dan ook besluit dat die eiendom wat sy oupa besit het onder die kinders te verdeel. Sy broer Bill Tolken n prokureur wat in die Kaap woon het gehelp met die verdeling van die geboue onder die kinders.  

Die Garage was soort van verkoop aan oom Swanepoel.  Hy het gebly reg oorkant die poskantoor se gebou die 3de huis van die hoek.  Die eerste huis op die hoek het aan Arend Jaffe behoort die tweede aan die Eigelaars en die derde

aan oom Swanepoel. Hierdie huis is reg agter Albie Carstens se huis. Op hierdie plot was n stoor waar oom Swanepoel sy twee busse gestoor het waarmee hy die skool kinders skool toe gery het.

Hy vertel ook dat sy oupa die plaas Brakfontein besit het. Dit is op die pad tussen Saldanha en Vredenburg. Dit is waar die kleinhoewes “Imoya” vandag is. Hy vertel dat sy oupa n geweldige klompa bloekom bome geplant het amper soos n plantasie. Die bome kan vandag no gesien word op die plaas.  Dit is langs Scots kwekery op pad na Vredenburg. Die bome was eers in jam bilkkies geplant en toe hul groter word, het hy hulle daar in rye geplant vir koelte bome.

Hy vertel ook dat sy ouma hom vertel het dat hulle gedurende die oorlog tyd hulle n sekere tyd in die aand die kerse in die huise uitblaas. Nerens mag lig geskyn het nie aangesien die weermag bang was dat die duitser hulle sou aanval. Hierdie oorlog het die Suid Afrikaners laat besef hoe belangrik Saldanha eintlik is en dat dit moes beskerm word. Met dit het daar toe baie mense na Saldanha begin trek.

Hy vertel van Parkers dorp waar die Wilsnachs gewoon het.  Hulle het vis met die net gevang. Van die manne het op die strand gesit en die see dopgehou vir vis.  Hierdie manne was “Spotters” genoem. Wanneer hulle dan die vis ‘gespot “ het  is die vis net van die strand in die see geroei met n boog om weer op die strand te land dan het almal die net help uit trek met die vis in.

So het oom Willem Loubser ook hierheen gekom en by die vloot begin werk. Hy het later van die vloot basis getrek. Oom Willem loubser het daardie jare as voorman in konstruksie by die Vloot gewerk. Hy het toe na sy oupa Tollie gegaan en geld geleen om n “lorie” te koop. So het my oupa hom die geld geleen waarmee hy toe n Studiebaker Lorie gekoop het.  So het hy die lorie by Tok Hoffmann by Huisamen Motors in die Paarl want dit was die naaste motor handelaar. So het hy die lorie gebruik om allerande goed vir mense rond te ry.  So onstaan daar toe n probleem by die munisipaliteit met die wegry van nag emmmers. In daardie dae was daar nie spoel toilete soos vandag nie. Elke toilet het n emmer gehad wat daagliks verwyder mos word. So het my oom Tollie oom Willem gevra of hy nie belangstel om dit ook te doen nie. En so het oom Willem dit begin doen.

So het oom Tollie ook vir hom gehelp om die eerste melkery op die dorp te begin. Dit was langs die Swemmer en Levin gebou in die dorp. So het hy melk begin aflewer by die huise met Bedford bakkies.  Een van die bestuurders van die bakkies van oom Willem werk vandag hier nog by Cartol en is dan ook die hoof drywer van Cartol se trokke wat vleis in die Kaap aflewer.

Toe op n kol het hulle drie slaghuise gehad. Dit was hulle eie slaghuis “Tolken Slaghuis”, die een wat Arend Jaffe gehad het “Jaffes Butchery” wat bedryf was deur die Swanepoels, en dan ook  die “Saldanha Slaghuis”. Hy vertel hoe hy as seuntjie middae na skool na die Saldanha slaghuis gegaan het waar sy ma gewerk het om sy huiswerk te doen.  Die drie slaghuise het hulle bedryf vir n hele paar jaar tot sy pa in die vroee sewentiger jare besluit om die slaghuise saam te smelt on sodoende net een groot slaghuis te bou.

So het hy en sy broer Bill Tolken wat n prokereur was in die Kaap grond begin soek om die slaghuis te bou.   Dit is ook in daardie staduim dat die ontwikkeling van die hawe begin het. Hulle het toe ook besluit om n belegings maatskappy te stig met die naam “Cartol Belegings”.    

Hy vertel dat agter die Tolken slaghuis gebou wat destyds in die ou hoofstraat was, wat vandag n haarkapper is het sy pa-hulle die grond ge-oormerk vir die nuwe slaghuis. Daar het n huis op gestaan waarin die priester van die St Andrews kerk gewoon het. Dit het ook dan nou so gekom dat die regering die grond ont-eien het van die Anglikaanse kerk en aan die poskantoor gegeeom n sentrale daarop te bou. Die groot wit huis met sy minnatokka bome daarop is toe gesloop om die sentrale wat vandag daar staan op te bou. Hy vertel dat dit bestuuring is dat hulle nie die grond kon koop nie want dit sou n groot fout gewees het want al die besigheid was in die hoofstraat.

Dit is ook toe dat hulle die grond waarop Cartol vandag staan gekoop het. Die grond het behoort aan Kalie Jonker wat n gesiene top bouer in die dorp was. Op die grond het hy n groot stoor gehad waar hy al sy bou materiaal gestoor het. Sy pa het besluit om die grond te koop want hy het geweet dat die dorp het weg van die see kan uitbrei.  So het die bou van Cartol in 1980 begin. Sy pa het in 1981/82 sy broer wat n  aandeelhouer in die besigheid was uitgekoop omdat sy seuns die besigheid begin bestuur het. N probleem het kort daarna ontstaan in die sin dat Cartol n slagpale gekort om hom van vleis te voorsien.  Toe het sy pa wat op die raad gedien het gesien dat dat daar drie slagpale aan die weskus was waarvan die een by Benguela was.  Die dorp het toe begin uitbrei en die slagpale moes toe toegemaak word.

Na vele briewe en woorde het sy pa dit reg gekry om n lisensie te bekom om n slagpale te bedryf. Die grond is toe buite die dorp in die nywerheids gebied  bekom en n slagpale is gebou. Hy wys wys my die uitnodigings kaartjie vir die opening van die slagpale wat soos volg lees; “Hiermee word u vriendelik uitgenooi na die opening van die Cartol slagpale deur die adjunk minster van landbou Mnr Gert  

regering het toe begin met die desentralisasie van gebiede waar geld beskikbaar estel is vir nyweraars. So het die regering ook geld beskikbaar gestel in Saldanha weens die bou van die hawe en die ontwikkeling in die dorp. So is die Nywerheids Ontwikkelings Kooperasie gestig wat die geld vir hulle geleen het om die slagpale te bou. Hulle het ook ansoek gedoen vir desentralisasie konsessies wat beteken het dat as hulle n sekere verminderede presentasie sou kry op terug betaling van die lening as hulle die teikens sou bereik wat daar gestel was deur die Nywerheids Ontwikkeling Kooperasie.  So is die Cartol beleging binne 10 jaar klaar betaal.

Hy vertel dat sy pa twee keer burgermeester van Saldanha/Vredenburg was.  Hy vertel ook dat sy pa een van die stigters lede van die Sake Kamer was. Hy se dat die visie wat sy oupa Willem gehad het om die maatskappy te groei is oorgedra van geslag tot gealsg en dit word tot vandag toe toegepas. Sy en sy broer se kinders is die derde geslag wat die maatskappy in die toekoms sal bestuur

Hy vertel van die groot Kersner here huis wat n privaat huis was. Die huis was gebou op die area waar die Spar vandag staan.  Die eerste tennisbane in die dorp het aan die huis behoort.   Dit was iets groots.  Die eerste swembad in die dorp was by die Silwermans se huis bokant die Saldanha Hotel gebou. Hy vertel hoe hulle as kinders toestemming gaan vra het om te mag swem.

SALDANHA 1956 to 1961 (as remembered by Keith Heuer)  

Arrival at Saldanha

I was 9 years old when my parents and I arrived at Saldanha by train in January 1956. My father worked for the Department of Customs and Excise in East London (Eastern Cape) and he was transferred to Saldanha to take over the post from a Mr Dutton, who was transferred to Cape Town. My father never owned a car and never got his driver’s licence. He was the one and only customs officer in Saldanha, and he used the department’s bicycle as transport.

I must just mention that this was my step-father married to my biological mother. His name was Louis Smart, (Smart being Scottish) which surname my mother took on when she married him in 1955 after the death of my biological father. I retained the name of my biological father, Albert Heuer (Heuer being a German name) Mom never had a job with a firm, she was house-wife.

No Tarred Roads and Pavements

The first thing I noticed was that none of the roads were tarred. There were no pavements and every-thing was gravel. It was only a few months later that the municipality started tarring Main Road which ran through the town past the Hoetjies Bay Hotel. This was the major access road into Saldanha. (The road at the back of Hoetjieskop, which is now Saldanha Road and major artery into Saldanha, was just a narrow dirt road, and remained so for a few years.)

We arrived, by taxi from the train station, at our house (which belonged to the Dept. of Customs) situated at the top of the hill next to the Naval Gymnasium which overlooked the small bay and the one and only long jetty.

I noticed that there were lots of large wooden deep-sea fishing trawlers at anchor in the bay between the jetty and the cliff below our house, but they were not allowed to anchor immediately close to the naval base concrete berth below the cliff, as the navy had one or two motor patrol boats and several cutters and whalers (rowing boats with 6 oars and a helmsman steering at the back) at anchor in that space. Fishing Trawlers were also anchored a few meters from Saldanha Bay Canning factory, and also in Hoetjies Bay. There was no Yacht Club.

2 Naval Targets

There were also 2 long flat wooden Targets belonging to the navy anchored very close to the rocks below the cliff, and my friends and I used climb down the cliff using our “secret” pathway and then swim to these Targets and play on them, diving off into the water and climbing back on again, over and over again. The navy never objected to us playing on the Targets…We had great fun.

Our 2 Flag Poles

Our House had 2 tall single mast white-painted flag poles, one each on opposite side of the house overlooking the bay. One pole flew the British Union Jack; the other pole flew the South African flag (Orange, White and Blue). My dad said that it would be my job to hoist the flags every morning and take them down at sunset. I used to time it to co-inside with the raising and lowering of the navy flag in the gymnasium. I could not raise or lower both flags at the same time, so I would first do the South African Flag (slowly in time with the bugle from the navy), and then run to the other side of the house to raise or lower the Union Jack flag. On gale-force windy days I would hoist very small flags…on normal to breezy days, bigger ones…I enjoyed doing this job.

Old Whale Catching Steel-Hull Ship

Closer to the long main jetty and below our house was a sandy/rocky beach. (a large stretch of the beach was visible at low tide, but covered at high tide only exposing the tops of the rocks. A few meters from this beach in the middle of this little bay was a sunken Norwegian Whale Catching Steel Ship lying 60 degrees on it’s port side, keel on the bottom, with it’s bow facing the beach head-on. I was never able to find out how it got there, or the circumstances about its sinking. But here was another “toy” for my friends and I to play on. At mid-way between low and high tide, we would swim from the beach climb aboard, and then run from main deck port/fore side below the wheel-house to port/fore starboard side, dive off the ship into the water, making sure that we clear the starboard side plates. This was fun, and none of us ever got hurt. Sadly, divers came, closed the holes in the keel, re-floated the ship, and she was towed slowly by a small craft on a calm day to Hoetjies Bay beach area, beached, cut up and sold as scrap.

Our Next-Door Neighbors House And Patrol Boat

As you can see on the one picture you sent me, our neighbours house was between our house and right next to the naval hedge-covered wire fence. Mr. De Kock, his wife, 3 sons and 1 daughter (Europeans) lived there. He worked for the Dept. of Fisheries and was skipper of their boat, a fairly fast wooden motor patrol vessel (almost the same shape, but little smaller than the large wooden trawlers I described above). His vessel had on deck a large enclosed Cabin, with one bunk, a Kitchen, Toilet and Wheel-house (all under one roof) and had two masts, one short one at the back and a tall one with boom in the front. It also had a Fox’ol in front on the deck for crew quarters. (Only had a crew of 3…engineer (who was also cook, and 2 deck-hands (all Europeans)

Mr De Kock was responsible for patrolling the islands in Saldanha and as far as Dassen Island outside the bay, and would be on the look-out for any illegal fishing and seal poaching. No, he did not have a 3 inch gun mounted on the deck, but he did have an en-field .303 rifle and .22 rifle in a cabinet inside his wheel-house. His ammunition was kept in a safe place in his house and was only taken on board when he sailed. Was his cabin door on the boat locked? No! It was very safe to keep things unlocked in those early years, and there were never thefts or any reports of theft. His boat would berth at the bottom of the cliff below our house tied onto a permanent anchor-bouy (small bouy). No other boat, naval or fishing trawler, would go near or attach to that bouy. But here was another opportunity for us youngsters.

Mr. de Kocks 3 sons were my school and playmates (I also had other playmates whose fathers were naval and military academy officers).  Mr de Kock would keep his small 2-ore rowing boat (“bakkie” or “dingy” as we would call them) tied next to a very small (tiny) wooden jetty situated next to a very small rowing-boat slip-way situated in turn next to the main long jetty. He and his crew would use the dingy to row out to his patrol boat when going on trips to the islands towing the dingy behind the boat.

Mr De Kock’s sons would ask him if we could take his dingy to row to his boat and play on the deck, and climb up the ladders of the main mast (port and starboard) . His answer was always “Ja…maar moenie kwaad aanvang nie”

So, we rowed to the patrol boat, climbed on board and played around for a while, but then we slowly moved to the cabin door (un-locked), slipped inside, and there they were, two rifles (A .303 ad a .22) staring us in the face. Yes, we played with them, cocking the bolts, and pulling the triggers…needless to say with no ammunition.

I remember one of the 3 sons, Servaas De Kock (known to us as Stevie De Kock) saying to me that he was thinking of joining the navy to become a “Paddaman” (Frogman) after he left school. This would have been in 1963 or 1964. I am not sure that he did so or not.

Other Neighbours

In one of the 3 face-brick houses, just up the road from our house, lived a Lieutenant Gower (2-stripes) with his wife and one son. He was from England and came to South Africa after WW2. His son had a lot of “Dinky Toys” (cast-metal non-motorized cars and trucks, military and commercial, made by the firm “Meccano Ltd, Liverpool, England and imported into South Africa after the WW2. These toys were “the toys that every boy wanted to have” and so we became friends sharing and playing with our Dinky Toys.

Lieutenant Gower was of a slim-to-medium build and the smartest man on the parade ground. He led the passing-out naval parade at the end of each year. No other officer could march and perform movements like he could, and the Top Brass knew this. He held the honour of perfecting every movement of sword, arms and legs, and the crowd loved it. He issued his commands with sharp, crystal clarity, and his men responded instantly. The top brass and their wives from Simonstown, Pretoria and Saldanha military academy would be present, and Admiral Biermann would take the salute. As kids, along with our parents, we enjoyed watching this event every year.

Sadly, Lt. Gower was involved in a motor-car accident. He was one of the passengers travelling one day to Cape Town in the car of the principal of Saldanha Primary School. The principal, Mr. Van Der Merwe was driving (excess speeding we were later told), and collided with another vehicle. No one was killed, BUT Lt. Gower lost the use of his legs and was confined to a wheel-chair. He was transferred to Simonstown sitting behind a desk. What a tragedy.

The whole naval and many in the civilian community was in a state of shock, and if looks could kill, Mr. Van Der Merwe would have been 6-feet underground earlier than expected.      

Further up the road overlooking the bay was the home of the naval commanding officer, Captain Biermann. Captain Biermann also had an older brother in the navy, his rank being Admiral.

When Captain Biermann was transferred to Simonstown, his post in Saldanha was filled by Commander Joubert (3 full stripes). He drove his own DKW car to work and home.

The Port Captain (4 stripes) (European) worked for SAR&H and lived further on from Commander Joubert’s house. His name was Mr Harding, and he had a very large family, a wife and 9 children, mostly girls. 3 of the oldest (girls) were married lived away from Saldanha.  Mr Harding also had a department bicycle that he used for transport. He used to drink excessively and now and again would fall off his bicycle. His SAR&H face-brick house, with steps leading down the cliff to the large jetty, is still standing today near Commander Joubert’s house.

Military Acadamy

I had many friends whose fathers were in the army. The Commanding officer was colonel De Vos (full colonel). He once came to give us school children a short motivational talk one Friday morning at Saldanha Primary school.

The Regimental Sergeant Major was RSM Snyman. He served in WW2 with the South African forces in Italy and married an Italian girl soon after the war. He had 2 children, a boy and a girl. His daughter was very pretty, and I took a fancy to her. But things never got serious, especially when my dad was transferred back to East London in early January 1962.

(P.S. Us children were all terrified of RSM Snyman, perhaps because of his authority on the parade ground)

Fishing Factories

There were only 2 factories: Saldanha Bay Canning and I think Southern Seas. (Sea Harvest did not exist).The trawlers would arrive fully loaded with sardines and pilchards (holds full and fish almost knee-deep on deck) very low-down in the water…so low that very little of the bow was visible above water. Same with the Cray-fish trawlers…You could see the crayfish flapping their tails on deck. The snoek trawlers were smaller vessels, and a lot of the snoek would arrive ashore gutted and cleaned by the crew. My dad used to send me to buy directly from the trawlers…20 cents for a snoek and 50 cents for a large full-size crayfish. Those were the good days.     

The Main Shop in Town

Mr Rabe owned the largest grocery and general dealer shop in Saldanha. You could buy just about anything from his shop. My dad (dressed in his full dark navy-blue customs uniform and white cap, summer and winter) and I would ride our bicycles into town every Saturday morning to do shopping. Our bicycles would sometimes be over-loaded with large pockets of potatoes, onions, gem-squash, beans, peas, cabbage, carrots and fruit of all shapes and sizes. Our meat was bought from the local butchery…I don’t remember who the owner was. How we managed to ride home so over-loaded without falling off our bicycles is a miracle, but manage we did.

Post

We had our own post box and key at the post office (P.O. Box 53) and the box would be emptied every Saturday when shopping, and as well as when I happened to ride into town on my bicycle with my friends.

Whaling Station at Donkergat, Langebaan

Every year during the whaling season, a fleet of Norwegian large-size Whale-Catcher ships would come and hunt for whales. The ships would tow the whales caught to the whaling station at Donkergat to be cut-up. Langebaan was very small and no-where near the size it is today.

Bioscope (Movies) hosted by the Navy

Bioscope was available Wednesday evenings and Saturday evenings and was a highlight of the week. Up-coming programs were typed out by the navy on A4 sheets of paper, and handed out just before the start of the next month, free of charge, showing dates and film titles so you could see exactly what was going to be screened during the month.  

It was in a recreational hall with large air ventilators on the roof. The hall was situated near the “new” parade ground and chairs would be put out (by the navy) before each performance. Saturday nights was popular and always full, with mostly naval cadets, officers with families and also a few civilian families. Wednesday evening was not so well attended…some cadets attended. (As children we were not allowed go. Our parents said it was time for school home-work and early to bed for Thursday school). The cost to attend was 9 cents for children and 15 cents for adults. This included (Saturday evenings) the latest British Movie tone News…a news-reel of what was happening each week around the world, a Tom and Jerry comedy or other similar comedy, intermission, and then a full-length different color movie each week. Refreshments such as sweets, peanuts, chocolates, cold-drinks (in glass bottles) and sealed packets of dry chips were served at the back of the hall behind a counter. (Cool drink was 5 cents a bottle). Empty bottles were left in the hall next to our chairs after the show. These bottles were re used.

Schools

There was, as far as I remember, only one school for European’s, i.e. Saldanha Primary School.

The standards later were in ascending order:- Sub A, Sub B, Standard 1, 2, 3, 4 and 5. There was no high school. The nearest High School was Vredenburg High which catered for Standards 6, 7, 8, 9 and 10. (10 = Matric). Children from Saldanha, Velddrift, Paternoster, Langebaan-Weg etc. were taken by private buses to and from Vredenburg High school every day of the week.

Vredenburg High also had boarding house (koshuis) facilities for those students wanting to use them.

Conclusion

Some of the best years of my life were spent, with no regrets, as a young boy in Saldanha, and if I could go back in time to re-live those years with my friends and their families, I would most gladly do so.  

 

 

Comments are closed.